I WOJNA ŚWIATOWA  1914 - maj 1915
Powrót
Działania  wojenne 1914 - 1915
    w południowo - zachodniej      
    części Królestwa Polskiego.
W czasie działań wojennych 1914 - 1915 na froncie wschodnim południowa część  Królestwa Polskiego odgrywała  przeważnie drugorzędną rolę.
Było to wynikiem planów wojennych Rosji i państw centralnych. Dowództwo rosyjskie, głównego wroga widząc w monarchii austro - węgierskiej
zgromadziło przeważające siły na granicy południowo - zachodniej, dążąc do zajęcia Równiny Węgierskiej poprzez wykonanie gwałtownego ude-
rzenia. Teren Królestwa, głównie na lewym brzegu Wisły, opróżniono,  pozostawiając na jego  terytorium oddziały straży  granicznej i 14 Dywizji
Kawalerii gen. Nowikowa, które stacjonowały w tej części Królestwa  Polskiego, m. in. sztab  dywizji w Częstochowie, szwadrony 14 Jamburskie-
go Pułku Ułanów w Kielcach i Pińczowie. Do zadań pozostawionych tu oddziałów 14 Dywizji była ochrona rozpoczętej mobilizacji. 
Był to jedyny związek taktyczny na południe od ujścia Pilicy, mający prowadzić rozpoznanie na prawie 150 - kilometrowym froncie. Austro - Wę-
gry większość sił skierowały na front galicyjski, od ujścia Sanu na wschód, do Czerniowiec, pozostawiając na granicy  lewobrzeżnego  Królestwa
grupę armijną gen. Kummera składającą się z 7 dywizji kawalerii i 3 brygad  Landszturmu.  Jej zadaniem była ochrona lewego  skrzydła 1 Armii
gen. Dankla i utrzymanie łączności z operującym ze Śląska Pruskim  Korpusem  Landwery  gen. Woyrscha.  Rankiem 6 sierpnia  granice Króle-
stwa przekroczyła I Kompania Kadrowa Józefa Piłsudskiego, która w szybkim marszu zajęła Miechów, Jędrzejów i 12 sierpnia Kielce. 
Oddziały kawalerii rosyjskiej ustąpiły 7 sierpnia prawie bez oporu, niszcząc za sobą tylko połączenia kolejowe i osłaniając ewakuację zachodnie-
go Królestwa. Ponownie pod Kielcami  kawaleria wraz z  15  Brygadą  Straży  Granicznej i artylerią  pojawiła się 11 sierpnia, gromadząc  się  po
wkroczeniu strzelców legionowych do Kielc na północy miasta w okolicy Szydłówka. Po kilkugodzinnych walkach na ulicach Kielc, strzelcy wyco-
fali się na Czarnów, potem na Chęciny i nad  Nidę, w okolicę wsi  Brzegi.  Tutaj 4 sierpnia,  wraz z kompanią  cyklistów i dragonów  austriackich
stoczyli pierwszą większą potczkę. W czasie, kiedy austriackie i strzeleckie walczyły nad Nidą, dywizja jazdy austriackiej wyruszyła z Miechowa
w stronę Pińczowa, przez kije aż do Morawicy,  gdzie  starła się z trzema  szwadronami jazdy  rosyjskiej i 15 sierpnia  stoczyła pojedynek  artyle-
ryjski o Kielce. Rosjanie ponieśli poważne  straty i wycofały się w kierunku  Ostrowca. Równocześnie cała jazda  austriacka  wycofała się  spod
Kielc  i dalej na połudnowy wschód. Oddziały Piłsudskiego pozostawione same na wysuniętch poycjach rówież wycofały się i marszem okrężnym
na tyłach nieprzyjaciela przez Korzecko, Bolmin, Rykoszyn, Chełmce, Miedzianą Górę, Tumlin 22 sierpnia wkroczyły ponownie do Kielc. 
W początkach września nastąpiło wzmocnienie sił rosyjskich w Królestwie. Naprzeciw 1 armii austro - węgierskiej stanęły dwie armie rosyjskie:
4 Armia gen. Everta i nowo sformowana  9 Armia  gen. Leczyckiego.  Rosjanie rozpoczęli ofensywę,  siły austro - węgierskie zaczęły  się  cofać.
13 września  - walcząc z wycofującymi się na południe oddziałami austriackimi - ogromne straty poniósł 72 Tulski Pułk Piechoty. Była to jedna z
walk bratobójczych: w skład Tulskiego Pułku wchodzili przeważnie Polacy zmobilizowani z Opatowskiego, okolic Sandomierza i Iłży; po przeciw-
nej stronie w armii austro - węgierskiej walczył Regiment Przemyski, w którym 90 % żołnierzy stanowili Polacy.
Pozycje niemieckie
Linie niemieckie
Linie niemieckie
Linie niemieckie
Kierunek ataku  na  wycofują-
cych się Rosjan
Kierunek marszu 
Rosyjska linia obrony - 4 Armia
i 9 Armia dzień 18 listopad
Odwrót Rosjan nad Nidę i Pilicę
Marsze Rosjan 18 - 22 listopad
Do góry strony
Strzelcy na rynku w Jędrzejowe
11  września  Naczelne  Dowództwo  Austro - Węgierskie  wydało
rozkaz odwrotu wszystkich armii za San. Oddziały 1 pułku  piecho-
ty Legionów podporządkowane komendzie gen. Kummera skiero-
wały się na Staszów i otrzymały zadanie ochrony prawego skrzydła.
1 pułkowi Legionów   postawiono  zadanie  obrony  linii  Wisły  od
Nowego Korczyna do Opatowca. 16 - 23 września  kawaleria Beli-
ny Prażmowskiego i bataliony legionowe stoczyły boje z kozakami 
dywizji gen. Nowikowa pod Nowym Korczynem,  Wiślicą,  Ucisko-
wem, Ostrowcami, Winiarami, i Czarkowami. W  połowie września
po wyparciu  armii  austro - węgierskich za  San, Rosjanie  zaczęli 
zajmować stracone tereny w Królestwie. Pod koniec  września  od-
działy 1 Korpusu Kawalerii gen. Nowikowa, składające się z 5, 8 i
14 dywizji kawalerii, 4 i 5 dońskich dywizji Kozaków,  poprzez  Sto-
pnicę i Wiślicę doszły za  Jędrzejów do  Wodzisławia i na  południe
od Pińczowa  do  Skalbmierza.  Pojawiły  się  również  w  okolicach
Małogoszcza i na północ od Kielc. Dowództwo niemieckie, oprócz
grupy  gen. Woyrscha,  przygotowywało  do  kontrofensywy  nową
9  Armię,  sformowaną  na  północ od Krakowa  na  linii  Słomniki - 
Częstochowa. Na jej czele stanął  gen. Hindenburg. W końcu wrze-
śnia oddziały niemieckie 9 Armii wraz z jednostkami austro-węgierskimi rozpoczęły marsz ku Wiśle w rejon Dęblina. Część oddziałów posuwała 
się w kierunku Pińczowa, staczając 27 września pod Jędrzejowem bój z 14 dywizją kawalerii korpusu gen. Nowikowa.
Oddziały rosyjskie wycofały się za Nidę. Armia gen. Dankla ruszyła 1 października znad ujścia  Nidy i staczając kilka bitew  w  Sandomierskim 
szybko doszła do Dęblina, gdzie napotkały zacięty opór sił rosyjskich. Walki pod Dęblinem zakończończyły się klęską wojsk austriackich.
Szybki odwrót wojsk austro - węgierskich i niemieckich wiązał się z gwałtowną ofensywą ośmiu armii rosyjskich na olbrzymim froncie od Buko-
winy do Torunia. Na początku listopada wojska rosyjskie stoczyły bitwę na linii Gór Świętokrzyskich i rzeki Opatówki, potem artyleryjski poje-
dynek pod Kielcami i dalsze bitwy na południu Kielecczyzny. Część armii austro - węgierskich  przesunięto z Galicji w kierunku północnym.  W
ten sposób na południowo - zachodniej granicy Królestwa zgromadzono 3 armie austro - węgierskie i niemiecką grupę  armijną  gen. Woyrscha.
W drugiej połowie listopada toczyły one zacięte boje, zatrzymując pochód wojsk rosyjskich.  Duże znaczenie miała bitwa stoczona 16-25 listopa-
da na północ od Krakowa, gdzie odwagą wykazała się grupa  legionowa,  staczając boje pod  Krzywopłotami. W drugiej połowie grudnia,  w  cią-
głych utarczkach nastąpił odwrót wojsk rosyjskich. Na  Kielecczyźnie szczególnie  krwawe potyczki toczyły się w okolicach  Nowego  Korczyna
( 24 i 25 gudnia ), na Wzgórzach  Krasocińskich, w okolicach 
 Małogoszcza i Łopuszna.  W końcu  grudnia front  ustabilizował się na linii  rzek:
Bzura -  Rawka - Nida - Dunajec - Biała. W Kieleckiem wojska  austro-węgierskie 1 armii okopały się na linii  Nidy mając naprzeciw  oddziały
9 armii rosyjskiej. Dalej, od Małogoszcza wzdłuż Łososiny (Wiernej), w kierunku  Łopusz-   
na i Jasienia, usadowiły się oddziały  niemieckie, na zachód od Radoszyc i Opoczna aż  po 
Tomaszów  oddziały  2 armii  austro-węgierskiej,  naprzeciw  których  stanęły  oddziały  4       
armii rosyjskiej. Toczone tu nieliczne potyczki i walki do maja 1915 roku miały charakter
zmagań pozycyjnych. Obie strony  uzupełniały  straty po wyczerpujących  walkach  późnej
jesieni 1914 roku. Odcinek  Nidy  naprzeciw  Pińczowa obsadziły oddziały  przybyłej  tu  3 
marca I Brygady Piłsudskiego.
Po bezskutecznych atakach obu stron i potyczkach grup  patrolowych,  od marca  to-
czyły się tutaj bitwy artyleryjskie. Wielkie straty tak wśród nieprzyjaciela jak i miej-
scowej ludności poczynili zwłaszcza Austriacy używając ciężkich dział.  W dużym sto-
pniu ucierpiały  miejscowości leżące po obu stronach  Nidy: Jurków, Pińczów, Skowronno, Sobków, Umianowice, Wiślica.  W związku z za-    
trzymaniem się frontu w  Królestwie nastąpiła zmiana układu sił na całym froncie wschodnim. 9 armia rosyjska opuściła tereny Królestwa.
11 maja  Rosjanie opuścili linię Nidy, a ich miejsce zajęły wojska  austro-węgierskie.  Kilka dni później w północnej Kielecczyźnie  ruszyły
wojska niemieckie.  Zajęły one Kielce i w drugiej połowie maja doszły do linii  Krynki - Opatów, gdzie stoczyły  boje w okolicach  Kunowa 
i Waśniowa, pod Iłżą m.in. z walczącym po stronie rosyjskiej Legionem Puławskim. W końcu czerwca wojska rosyjskie, w związku z utratą
3 czerwca Przemyśla, a 22 czerwca Lwowa - opuściły w drugiej połowie lipca w wyniku klęski nad rzeką Iłżanką, opuściły ostatni, północno-
zachodni skrawek Kielecczyzny. Po przesunięciu się działań wojennych na wschód ziemie Królestwa Polskiego znalazły się w rękach państw
centralnych, które już od pierwszych dni zaczęły tworzyć zalążki administracji okupacyjnej.
Legioniści nad Nidą
Legioniści Piłsudskiego pod Pińczowem
Kielce 1916
Żołnierze z 5 kompanii 47 Pułku Piechoty Landwery w Kamieniołomie na Głuchowcu - grudzień 1914 rok